وقـتـی کـه شـهـرونـدان مـسـلمـان دارای مـذاهـب مـتـفـاوتـی هـسـتـنـد، بـرای تعامل با یکدیگر سه راه پیش روی دارند:1. راه اول : تـلاش بـرای تـحـمیل مذهب خود بر دیگران ؛ پیروان هر مذهبی تلاش کنند تا عـقـایـد خـود را بـه دیـگـر مذاهب تحمیل نمایند تا دیگران به اعتقادات ایشان گردن نهند. زیـرا آنان معتقدند که تنها مذهب خودشان محق تر می باشد و خود را مکلف می دانند تا مذهب خـویـش را نـشـر و گـسـتـرش دهـنـد. انـتـخـاب ایـن روش اشکال شرعی دارد؛ زیرا پذیرش اعتقاد از روی اجبار و زور نمی باشد. قرآن می فرماید: ((لا اکـراه فـی الدیـن ))42 بـلکـه باید از روی رغبت و اندیشه باشد. همچنین شرع مقدس اسلام اجازه نمی دهد مسلمانان دیگران را به پذیرش اعتقادات خویش مجبور سازند تا آنان نـیـز بـه خـداونـد ایـمـان بـیـاورنـد. خـداونـد نیز چنین حقی را به پیامبر(ص ) نداده ، می فـرمـاید: ((پس تذکر بده که تو تنها تذکر دهنده ای ، و بر آن تسلطی نداری .))43 و نـیـز ((پـس آیـا تـو مـردم را نـاگـزیـر مـی کـنـی کـه ایـمـان بـیـاورنـد؟))44 در عـمـل نـیـز تـجـربـه نـشـان داده اسـت کـه اگـر انـدیـشـه و اعـتـقـادی بـه مـردم تـحـمـیـل گـردد آن را نـمـی پـذیـرنـد بلکه به اعتقادات و مذهب خود پایبندتر می شوند. نـمـونـه بـارز آن نـبرد ملت های مسلمان است که در سلطه کشور کمونیستی شوروی سابق قرار داشتند.

مـانـنـد ایـن وضـعـیـت را مـا خـود نـیـز شـاهـد بـوده ایـم کـه بـعـضـی از جـریـان هـا بـه دلیـل داشـتـن اکـثـریـت و قـدرت تـلاش مـی کـردنـد تـا رای و مـذهـب خـود را تحمیل کنند، اما تاثیر آن محدود و موقتی بود.

2. راه دوم : درگـیـری و دشـمنی ؛ به گونه ای که پیروان هر مذهب در سنگر مذهب خویش ‍ مـوضـع بـگیرند و برای رویارویی با مذهب دیگر آماده مقابله باشند، در این صورت جو دشمنی و تشنج بین مذاهب حاکم می شود و گروهی که قوی تر است به نبرد علیه گروه دیـگـر می پردازد و گروه دیگر نیز در پی انتقام ... . و بدینگونه یک جامعه مسلمان وارد درگـیـری و جـنـگ داخـلی می شود. در این وضعیت همه زیان می بینند و فرصت مناسبی نیز بـرای دشـمنان اسلام و کشور فراهم می کند تا بتوانند نقشه ها و توطئه های خود را به انـجـام برسانند. جنگ داخلی لبنان و درگیری های خونین طایفه ای کنونی در پاکستان از نمونه های بارز این دشمنی است .

3. راه سـوم : هـمـزیـسـتـی ؛ بـه ایـن مـعـنـا کـه هـر طـرف بـپـذیـرد کـه طـرف مـقـابـل نـیـز حـق دارد عـقـایـد خـود را داشـتـه بـاشـد و بـه شـعـائر مـذهـبـی خـود عـمـل نـمـایـد و هـمه مردم شهروندانی عادی هستند با حقوق و وظایف یکسان که همگی برای دسـتـیابی به منافع عمومی و دفع خطر مشترک با هم همکاری کنند. دستور اسلام نیز همین اسـت و راه ائمـه اسـلام و عـلمـای بـرجـسـتـه و آگـاه نـیـز چـنـیـن بـوده اسـت . عقل سلیم و منطق نیز حکم می کند که مردمان در یک میهن واحد زندگی مسالمت آمیز پیشه کنند. امام باقر(ع ) نیز می فرماید: ((مصلحت مردم در زندگی مسالمت آمیز است .))45

پینوشتها:

2. تنوع و همزیستی مسالمت آمیز.

3. یوسف : 76. 4. زخرف : 32.

5. نساء: 1.

6. الموسوعة العربیة العالمیة ، ج 1، ص 119، 1996، ریاض .

7. الرحمن : 4 ـ 3.

8. روم : 22.

9. الموسوعة العربیة العالمیة ، ج 10، ص 569.

10. نحل : 36 ـ 35.

11. بقره : 256.

12. کافرون : 6.

13. نحل : 125.

14. زمر: 18.

15. عنکبوت : 46.

16. ممتحنه : 8.

17. انعام : 108.

18. حجرات : 13.

19. مائده : 48.

20. محمدتقی مدرسی ، من هدی القرآن ، ج 2، ص 393، چاپ دوم ، 1407 ه‍ . ق .

21. بقره : 190.

22. نهج البلاغه ، نامه شماره 53.

23. ممتحنه : 8.

24. اسراء:34.

25. بقره :177.

26. ابن هشام ، السیرة النبویة ، ج 2، ص 123 ـ 119.

27. محمدمهدی شمس الدین ، فی الاجتماع السیاسی الاسلامی ، ص 290.

28. شعراء: 195 ـ 193.

29. سباء:28.

30. انبیا:107.

31. محمداحمد باشمیل ، موسوعة الغزوات الکبری ، ج 4، ص 147، قاهره ، 1986.

32. مـحـمـدابـوزهـره ، تـاریـخ المـذاهب الاسلامیة ، ص 302، دارالفکر العربی ، قاهره ، 1989.

33. همان ، ص 45.

34. همان ، ص 361.

35. همان ، ص 693 با تلخیص .

36. همان ، ص 397.

37. مـحـمـدعـمـاره ، روزنـامـه الحـیات 27/10/1427 ه‍ . ق ، مقاله ((فریضة الاجتهاد تقنین للتعددیة و الاختلاف ))

38. سـیـدابوالقاسم خوئی ، معجم رجال الحدیث ، ج 1، ص 149، چاپ چهارم ، 1410 ه‍ . ق .

39. محمدابوزهره ، همان ، ص 430.

40. اصول کافی ، ج 2، ص 308.

41. سنن ابی داود، ج 2، باب فی العصبیة ، حدیث شماره 5121.

42. بقره : 256.

43. غاشیه : 22.

44. یونس : 99.