سؤال: طبق پاره‏اى از روايات فكر گناه، يا نيت گناه، بدتر از خود گناه است، و فكر و نيت كار نيك، برتر از خود كار نيك است، راز اين مطلب چيست؟

پاسخ:

آرى در روايات متعدد است كه بايد فكر گناه نكرد، حتى فكر گناه بدتر از خود گناه است، از جمله رسول خدا (ص) فرمود: «نية المؤمن خير من عمله، و نية الفاجر شر من عمله; نيت مؤمن بهتر از عمل نيك او است، و نيت غير مؤمن از عمل او بدتر است.» ⁽⁾ و در سخنى امام صادق (ع) فرمود: «بنده‏اى در روز، نيت مى‏كند كه وقتى شب فرا رسيد، نماز شب بخواند، ولى شب فرا مى‏رسد، و خواب بر او غالب مى‏گردد، و مى‏خوابد، خداوند نماز شب را در نامه عمل او قرار مى‏دهد، نفس چنين كسى تسبيح است، و خواب او صدقه مى‏باشد.» ⁽⁾

نيز روايت‏شده، عيسى (ع) در نصيحت‏خود فرمود: «موسى (ع) به اصحابش فرمود زنا نكنيد، من به شما مى‏گويم حتى فكر زنا نكنيد» ⁽⁾ اما راز مطلب، اين كه نيت و فكر خوب نشانه حالت و روحيه ملكوتى و خوب است، و حاكى است كه كانون وجود او سرشار از معنويت است، و روشن است كه چنين كانونى، نورانى است و منشا بركات و كارهاى نيك بسيار خواهد شد، ولى فكر بد و نيت ناشايسته بيانگر حالت‏بد و كانون آلوده وجودى است، و چنين كانونى منشا زشتى‏ها و انحراف‏هاى بسيار خواهد شد، بنابراين كانون خوب بهتر از چند كار خوب بدون كانون خوب است، چنان كه كانون بد، بدتر از چند عمل بد است. به علاوه نيت و فكر بد، موجب تيرگى روح و روان خواهد شد، و كانون وجود را بدتر مى‏كند، چنان كه فكر و نيت نيك، قلب را نورانى، و كانون وجود را نورافشانى خواهد كرد. بر همين اساس، طبق روايت، وقتى كه عيسى (ع) فرمود: من مى‏گويم فكر زنا نكنيد، اين مطلب را با اين مثال بيان كرد، فرمود: «اگر شخصى در اتاق نقاشى شده و زيبا، آتشى روشن كند، دود آن، اطاق نقاشى شده را دودآلود و سياه خواهد كرد، گرچه اطاق را نسوزانده است، فكر زنا نيز زيبايى چهره معنوى را تيره و تار مى‏كند، گرچه آن چهره را از بين نبرد.» ⁽⁾ بر همين اساس اميرمؤمنان على (ع) فرمود: «حسن النية من سلامة الطرية; حسن نيت دليل پاكى روح و روان است.» ⁽⁾

از اين روايات فهميده مى‏شود كه هم نيت و فكر خوب موجب نورانى شدن روح و روان است، و هم حالت نيك روحى موجب فكر نيك است، چنان كه به عكس فكر و نيت‏بد، موجب تيرگى سيرت است، و حالت تاريك روحى باعث نيت و فكر بد خواهد شد، و نسبت‏به همديگر تاثير متقابل دارند. توجه به اين نكته نيز مهم است كه اعمال انسان با چگونگى نيت او سنجيده مى‏شود، هرچه نيت او برتر و خالص‏تر باشد، عمل او نيز برتر و خالص‏تر است، و هر چه درجات نيت او پايين‏تر باشد، عمل او نيز گرچه ظاهر زيبا داشته باشد، در باطن هماهنگ با نيت او است، تا آنجا كه رسول خدا (ص) فرمود: «من غزا فى سبيل الله و لم ينو الا عقالا فله ما نوى; كسى كه در راه خدا به ميدان جنگ با دشمن آيد، ولى نيتش جز غنائم جنگى نباشد، پاداش او همان غنايم است، و پاداش ديگرى ندارد.» ⁽⁾

و به عكس اين مطلب را نيز بيان كرده آنجا كه فرمود: «جمعى در مدينه ماندند و در ظاهر به منطقه جنگ نيامدند و حمت‏حركت‏به سوى منطقه، و پست و بلندى‏هاى راه و رنج جنگ را نديدند، در عين حال در ثواب كار ما جهادگران شريك هستند. » پرسيدند: چگونه آنها با ما هستند، با اين كه با ما در جنگ شركت نكردند، و در ميدان حاضر نشدند؟ پيامبر (ص) در پاسخ فرمود: «نياتهم; آنها به خاطر نياتشان (كه هماهنگ با نيت ما بود) به ثواب ما رسيدند.»

پى‏نوشت‏ها:

1. مائده، 6.

2. تفسير مجمع البيان، ج‏3، ص‏163.

3. كوثر، 1.

4. مجمع البيان، ج‏10، ص‏549.

5. صحيح مسلم، طبق نقل مجمع البيان، ج‏10، ص‏549.

6. مجالس شيخ مفيد، ص‏173; بحار، ج‏8، ص‏18 و 25.

7. مناقب ابن مغازلى شافعى، ص‏151و 188.

8. ذخائر العقبى، ص‏155; فضائل الصحابه ابن حنبل، ج‏2، ص‏661.

9. مناقب ابن مغازلى شافعى، ص‏238.

10. تاريخ دمشق، ج‏42، ص‏140; مناقب خوارزمى، ص‏109.

11. امالى شيخ صدوق، ص‏168; بحارالانوار، ج‏8، ص‏19.

12. بحار، ج‏8، ص‏24.

13. احتجاج طبرسى، مطابق مدرك قبل، ص‏19.

14. كنز العمال، حديث‏7236.

15. بحار، ج‏70، ص‏206.

16و17. سفينة البحار، ج‏1، ص‏560.

18. غرر الحكم، ترجمه محمد على انصارى، ج‏1، ص‏376.

19. كنزالعمال، حديث‏7261.