اگر انسان با نهادى پاك و دلى آرام نگاهى بجهان هستى نمايد در هر گوشه و كنار آن آثار و دلايل وجود پاك آفريدگار را مشاهده خواهد كرد. و از هر در و يوارى بثبوت اين حقيقت گواهى خواهد شنيد. چه انسان در اين جهان با هر چه روبرو مى‏شود يا پديده‏ايست كه خدا آنرا آفريده يا خاصيتى است كه خدا در آن نهاده، يا نظامى است كه بامر الهى در همه چيز جارى و حكمفرما گشته آدمى نيز يكى از همانهاست و سراپايش باين حقيقت گواهى مى‏دهد باختيارش بسته است و نه بر نامه زندگى را كه از نخستين دم پيدايش پيش مى‏گيرد بتدبير خود وضع نموده است و نه مى‏تواند اين نظام را اتفاقى و تصادفى انگاشته از هم گسيخته فرض كند. و نه مى‏تواند هستى و نظام هستى خود را بمحيطى كه در آن بوجود آمده نسبت دهد زيرا هستى محيط نامبرده و نظامى كه در آن حكومت مى‏كند ساخته و پرداخته سود آن محيط نيست و از راه اتفاق و تصادف هم بوجود نيامده است.

اينست كه انسان گريزى ندارد جز اينكه براى جهان آفرينش مبدئى اثبات كند كه پديد آورنده اشياء و پرورش دهنده آنها مى‏باشد. اوست كه هر موجودى را هستى مى‏بخشد و پس از آن در شاهراه بقا با نظام خاصى بسوى كمال مخصوص خودش هدايت مى‏نمايد. و چون آفرينش اشياء را بهمديگر مرتبط و نظام واحدى در جهان مى‏بيند ناگزير قضاوت مى‏نمايد كه مبدء آفرينش و گرداننده نظام آن يكى بيش نيست.

چرا انسان گاهى زير بار اين حقيقت نمى‏رود؟

اين حقيقت با كمترين توجهى براى انسان روشن است و هيچگونه ابهامى در آن نيست؛ جز اينكه انسان گاهى چنان گرفتار كشمكش‏هاى زندگى مى‏شود كه تمام نيروى شعور خود را در راه مبارزه‏هاى حياتى بكار مى‏اندازد و تمام وقت خود را صرف تكاپوى زندگى مى‏نمايد ديگر كمترين مجالى براى رسيدگى باين گونه افكار پيدا نمى‏كند و در نتيجه از اين حقيقت غفلت مى‏ورزد يا اينكه مجذوب ظواهر دلفريب طبيعت شده سرگرم هوسرانى و خوشگذرانى مى‏گردد، و چون پاى بندى باين حقايق از بسيارى از بى بند و باريهاى ماديت جلوگيرى مى‏نمايد طبعاً از پى جوئى و بررسى اين حقيقت و نظائر آن سر باز مى‏زند و زير بارش نمى‏رود. از اينجاست كه در قرآن كريم از راههاى گوناگون درباره آفرينش مخلوقات و نظامى كه در ميان آنها جارى و حكمفرماست عنايت بيشترى بذل گرديده و اقامه برهان شده است چه بيشتر مردم بويژه آنان كه شيفته ظواهر دلفريب طبيعتند و نيكبختى را در كامرانى و خوشگذرانيهاى زندگى مى‏بينند بواسطه انس بماديات و محسوسات، توانائى تفكر فلسفى و بررسى نظريات دقيق عقلى را ندارند. ولى انسان در هر حال جزئى است از جهان آفرينش و از اجزاء ديگر جهان و از نظامهاى جزئى و كلى كه در آن حكومت مى‏كند لحظه‏اى بى نياز نيست و هر لحظه مى‏تواند ذهن خود را متوجه جهان آفرينش، و نظامى كه در آن جارى است نمايد و بوجود آفريدگار و پروردگار جهان پى ببرد.

خداى متعال در كلام خود مى‏فرمايد: ان فى السموات و الارض لايات للمؤمنين و فى خلقكم و ما يبث من دابه آيات لقوم يوقنون و اختلاف الليل و النهار ما انزل الله من السماء من رزق فاحيا به الارض بعد موتها و تصريف الرياح آيات لقوم يعقلون.
در آفرينش آسمانها و زمين از براى اهل ايمان آيه‏ها و نشانه‏هائى است كه آنانرا بسوى توحيد رهبرى مى‏نمايد، و در آفرينش خودتان و اينهمه جنبندگان كه در زمين پراكنده مى‏باشند علائم و آثارى است كه ارباب يقين را بيگانگى حق مى‏رساند، و در اختلافاتى كه شب و روز پيدا مى‏كنند و در نتيجه گاهى با هم برابر و گاهى از همديگر درازتر و كوتاهتر و گرمتر و سردتر مى‏شوند، و همچنين در بارانى كه خداى متعال از آسمان نازل كرده بواسطه آن زمين مرده را زنده مى‏سازد، و همچنين در متوجه ساختن و گردانيدن بادها از سوئى بسوى ديگر، دلائل و شواهد زيادى است كه صاحبان عقل و فهم را بدين حق معترف مى‏نمايد¹¹. توضيح و مثال: در قرآن كريم آيات بسيارى است كه انسان را بتفكر در آفرينش آسمان و خورشيد و ماه و ستارگان و زمين و كوهها و درياها و نبات و حيوان و انسان دعوت مى‏كند و نظام شگفت آورى را كه در هر يك از اين انواع، حكومت مى‏كتند گوشزد مى‏فرمايد. براستى نيز دستگاه آفرينش و نظامى كه فعاليت‏هاى گوناگون جهان را به سوى هدفهاى آفرينش و آرمانهاى هستى پيش ميراند بسيار شگفت آور و حيرت‏بخش است. دانه گندم يا هسته بادامى كه از زمين روئيده بوته‏اى داراى سنبل يا درختى ميوه دار مى‏شود. و از آندم كه در شكم خاك قرار مى‏گيرد و پس از آن شكافته شده نوك سبزى بيرون مى‏دهد و ريشه سفيد خود را بدل خاك مى‏فرستد تا وقتيكه بسر منزل مقصود برسد سازمانهائى بس بزرگ و پهناور بكار مى‏افتد كه عقل از مشاهده عظمت و وسعت آن متحير مى‏شود. ستارگان آسمان و خورشيد درخشان و ماه تابان و زمين هر كدام با حركت‏هاى وضعى و انتقالى و قواى نهفته خود و همچنين نيروهاى اسرارآميزى كه در آن دانه يا هسته وديعه گذارده شده است و فصول سال و اوضاع جوى و ابر و باران و باد و روزها و شبها در پيدايش يك بوته گندم مثلا كار مى‏كنند و اين پديده تازه را كه در مهد پرورش خود خوابانيده‏اند مانند دايه‏ها و پرستارها دست بدست مى‏گردانند تا به آخرين مرحله رشد و نمو خود برسد. و همچنين پيدايش يك نوزاد انسانى كه بسى پيچيده‏تر از يك نوزاد نباتى يا پديده ديگرى است محصول مليون‏ها بلكه ملياردها سال فعاليت پيچيده و منظم دستگاه آفرينش مى‏باشد.
گردش زندگى روزمره يك انسان گذشته از ارتباطاتى كه در خارج از وجود خود با جهان آفرينش دارد از يك نظام شگفت آورى در داخل وجودش سرچشمه مى‏گيرد كه قرنهاى متمادى است افمار تيزبين دانشمندان جهان سرگرم تماشاى ظواهر آن مى‏باشد و هر روز پرده‏اى تازه از روى اسرار آن برداشته مى‏شود و هنوز هم معلوماتشان در برابر مجهولات بسى ناچيز است.