گاهى قرآن كريم پيامبر گرامى‌ اسلام‏صلى الله عليه وآله را به وصف «رحمة للعالمين» مى‏ستايد(575)و گاهى مى‏فرمايد: «و رحمة للّذين ءامنوا منكم»؛(576)جمع ميان اين آيات چگونه است؟ در پاسخ بايد گفت: رحمت داراى درجات و مراتبى است، يكى مرتبه‏ى قابليت و ديگرى مرتبه‏ى فعليت؛ مثلاً باران، رحمت الهى است؛ يعنى قطره‏هاى آن شايستگى منشأ بركت بودن را داراست، ليكن بى‏ترديد اين رحمت، تنها در زمين‏هاى حاصلخيز ظهور مى‏كند و سنگلاخ‏ها از آن بهره نمى‏برند.
 پس، پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله نيز بالقوه براى همه موجودات هستى، به ويژه انسان‏ها، مايه‏ى رحمت است، ولى بالفعل مؤمنان از رحمت او بهره‏مند مى‏شوند.(577)

خشنودى پيامبر و رحمت الهى‏

  «و لسوف يعطيك ربّك فترضى»(578) امام صادق‏ عليه السلام مى‏فرمايد: پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله به منزل فاطمه‏عليها السلام وارد شد، در حالى كه لباس خشنى از پشم شتر در تن دخترش بود، با يك دست آسيا مى‏كرد و با دست ديگر فرزندش را شير مى‏داد. اشك در چشمان پيامبرصلى الله عليه وآله ظاهر شد و فرمود: دخترم تلخى دنيا را در برابر شيرينى آخرت تحمل كن. زيرا خداوند بر من وعده داده است كه آن قدر پروردگارت به تو مى‏بخشد كه راضى شوى.(579)

 - درود فرستادن بر پيامبرصلى الله عليه وآله‏

  در قرآن كريم موضوع درود فرستادن به صورت‏هاى مختلفى بيان شده و مراتب آن ملاحظه شده است:
 الف - پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله بر زكات دهندگان درود مى‏فرستد؛ «و صلّ عليهم إنّ صلَوتك سكن لهم».(580)
 ب - خداوند بر صابران درود مى‏فرستد؛ «و بشّر الصّابرين .... أولئك عليهم صلوات من ربّهم».(581)
 ج - خداوند و ملائكه و همه مؤمنان بر پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله درود مى‏فرستند؛ «إنّ اللّه و ملئكته يصلّون على النّبى يا أيّها الّذين امنوا صلّوا عليه و سلّموا تسليماً».(582)

  - تسليم بودن در برابر پيامبرصلى الله عليه وآله‏

  «إنّ اللّه و ملئكته يصلّون على النّبى يا أيّها الّذين امنوا صلّوا عليه‏ و سلّموا تسليماً»(583)
 حضرت على‏عليه السلام مى‏فرمايد: يكى از فضيلت‏هاى پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله اين آيه‏ى شريفه است كه ظاهر و باطنى دارد، ظاهر آن جمله‏ى «صلّوا عليه» است و باطن آن جمله‏ى «و سلّموا تسليما»؛ يعنى در مقابل كسى كه او را وصى و جانشين خود قرار داد، تسليم باشيد؛ و اين معنا را درك نمى‏كند، مگر كسى كه از لطافت حس و صفاى باطن برخوردار باشد.(584)

  - جاذبه و دافعه‏ى پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله و ياران او

 از نظر قرآن كريم پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله و ياران او نسبت به مؤمنان رأفت و مهربانى و حالت جاذبه دارند و نسبت به كفار و منافقان شدت و خشونت و حالت دافعه دارند؛ «محمد رسول اللّه و الّذين معه أشدّاء على الكفّار رحماء بينهم».(585)قرآن كريم جاذبه و دافعه‏ى پيامبر را در آيات ديگر نيز بيان مى‏كند:
 الف - جاذبه‏ى پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله؛ «فبما رحمة من اللّه لنتَ لهم».(586)
 ب - دافعه‏ى پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله؛ «يا أيّها النّبى جاهد الكفّار و المنافقين و اغلظ عليهم».(587)
 قرآن كريم جاذبه و دافعه‏ى ياران واقعى پيامبر و اسلام را چنين بيان مى‏كند؛ «... أذلّة على المؤمنين أعزّة على الكافرين»(588). زيرا ذلّت به معناى تواضع و فروتنى است و لازمه‏ى آن جاذبه است و لازمه‏ى عزّت و سختى نشان دادن در برابر كفّار دافعه است.

  - تقدّم دستور پيامبر بر خواسته‏ى انسان‏

  همان گونه كه دستورات خداوند تقدم بر خواسته‏هاى انسان دارد، پيامبر اكرم نيز چنين است. قرآن كريم در باره‏ى فرامين الهى مى‏فرمايد: اى اهل ايمان، عدالت را در مقام شهادت و گواهى دادن رعايت كنيد و براى خداوند گواهى دهيد، گرچه به زيان خود شما يا والدين يا نزديكان شما باشد و غناى شخص ثروتمند شما را وادار نكند كه از حق به طرف او ميل كنيد، و فقر فقير نيز باعث نشود كه حال او را در نظر بگيريد و از حق عدول كنيد، بلكه حق تقدّم با خداوند است؛ «يا أيّها الّذين امنوا كونوا قوّامين بالقسط شهداء للّه و لو على أنفسكم أو الوالدين و الأقربين إن يكن غنيّاً أو فقيراً فاللّه أولى بهما».(589)
 همين تعبير «اولويت» در باره‏ى پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله نيز آمده است؛ «النّبىّ أولى بالمؤمنين من أنفسهم»(590). زيرا پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله عبد مطلق خداست و از خود سخنى نمى‏گويد؛ «و ما ينطق عن الهوى * إن هو الاّ وحى يوحى».(591) از اين رو، در قرآن كريم از سويى اطاعت پيامبر، اطاعت خداوند دانسته شده؛ «و من يطع الرسول فقد أطاع اللّه»،(592)و از سوى ديگر نشانه‏ى محبت الهى در اطاعت و تبعيت پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله معرفى شده است؛ «قل إن كنتم تحبّون اللّه فاتّبعونى».(593)