انسان موجودى ذو ابعاد و ذو مراتب

انسان، اين گُل سرسبد مخلوقات و خليفه الهى، داراى ويژگى هاى منحصر به فردى است كه از او موجودى پيچيده ساخته و شناخت دقيق وجودش را بسيار دشوار كرده است:

اگر به ظاهر آن پرى پنهان بود نزد عاقل زان پرى كه مضمر است

آدمى پنهان تر از پريان بود آدمى صد بار خود پنهان تر است

يكى از ويژگى هاى انسان اين است كه از بدن مادى و روح معنوى تشكيل شده است و روح او مى تواند، فارغ از بدن و به صورت مستقل زنده بماند. شواهد عقلى، تجربى، و نقلى فراوانى براى اثبات اين ويژگى انسان اقامه شده است كه بحث از همه آن ها مجال وسيعى مى طلبد. در اينجا فقط به آيه اى از قرآن كريم كه انسان را ذو ابعاد معرفى مى كند، اشاره مى شود:

«بدأ خلقَ الانسان من طين ثُم جَعَلَ نَسْلَهُ من سلالة من ماء مهين ثمَ سَوّاهُ و نفخَ فيه من روحه.» و آفرينش انسان را از گل آغاز كرد، سپس [تداوم ]نسل او را از چكيده اى از آبى پست مقرر فرمود، آن گاه او را درست اندام كرد و از روح خويش در او دميد. هويت واقعى انسان به روح اوست، كه خداوند در مرحله نهايى از خلقت انسان، بر جسم او مى دمد. در مورد خلقت حضرت آدم(عليه السلام)آمده است كه پس از دميدن روح، خداوند به فرشتگان دستور داد، بر او سجده كنند: «اذ قال ربك للملائكةِ انّى خلقٌ بشراً من طين، فاذا سوَّيْتُهُ و نَفَختُ فيه من رُوحى فقعوا لَهُ ساجدين.» (ص: 71ـ72); آنگاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشرى را از گل خواهم آفريد، پس چون او را كاملاً درست كردم و از روح خويش در آن دميدم سجده كنان براى او به خاك بيفتيد. و همين بُعد انسان است كه بعد از مردن و متلاشى شدن جسم اش باقى بوده و نشانه هاى خداوندى را در خود دارد: «سنُريهم آياتنا فى الافاق و فى انفسهم حتى يتبيَّن لهم الحق» (فصلت: 53); به زودى نشانه هاى خود را در افق ها [ى گوناگون ]و در وجود خودشان بديشان خواهيم نمود تا برايشان روشن گردد كه او خود حقّ است. شناخت همين بعد از انسان، شناخت خدا و بهترين معارف و غايت شناخت انسانى است كه حضرت پيامبر(صلى الله عليه وآله)در مورد آن فرموده است: «مَنْ عَرَفَ نفسه فقد عَرَفَ ربَّه.»; كسى كه خود را شناخت خدايش را شناخته است. نهايت اين كه، همين بُعد انسانى است كه علوم بشرى به تمام و كمال قادر به شناخت آن نيست: «يسئلونك عن الروح قل الروح من امر ربى و ما اوتيتم من العلم الاّ قليلاً.» (اسراء: 85); درباره روح از تو مى پرسند، بگو: روح از سنخ فرمان پروردگار من است و به شما از دانش جز اندكى داده نشده است.

ويژگى دوم انسان، ذو مراتب بودن اوست; يعنى چون اعمال اختيارى انسان در كمال او مؤثر است، داراى مراتب وجودى بس متعدد و گوناگون مى باشد. مراتب وجودى او از قعر حضيض ذلت تا اوج سرير عزت در تب و تاب و نوسان است. قرآن كريم مى فرمايد: «لكلٍّ درجات مما عملوا.»;براى هر يك [از گروه صالحان و طالحان] بر اساس اعمالشان درجاتى است.

انسان ميان دو سوى نزديك به بى نهايت قرار گرفته است; از يك سو، مى تواند آن چنان رشد كند تا به اعلى مرتبه مقام قرب الهى برسد و از سوى ديگر، ممكن است آنچنان سقوط كند كه به پست ترين مرتبه برسد و فروتر از حيوانات شود: «ثم رددناه اسفل سافلين الاّ الذين آمنوا و عملوا الصالحات.» (تين: 5ـ6); سپس او را به پست ترين (مراتب) پستى بازگردانيديم، مگر كسانى را كه گرويده و كارهاى شايسته كرده اند. «اولئك كالانعام بل هم اضل اولئك هم الغافلون.» (اعراف: 79); آنان چون چهارپايان، بلكه از آنان گمراه ترند. آنان بى خبران و غافلانند.

ويژگى سوم انسان چنان كه از آيات قرآن كريم استفاده مى شود اين است كه علاوه بر زندگى دنيوى، داراى زندگى برزخى و اخروى نيز هست: «و كنتم امواتاً فاحيكم ثم يميتكم ثم يُحييكم ثم اليه ترجَعُون.» (بقره: 28); مردگانى بوديد و شما را زنده كرد، باز شما را مى ميراند و باز زنده مى كند و آن گاه به سوى او بازگردانيده مى شويد. «قالوا ربَّنا آمَتنا اثنتين و احييتنا اثنتين.» (مؤمن: 11); مى گويند: پروردگارا! دو بار ما را به مرگ رسانيدى و دو بار ما را زنده گردانيدى.

اين دو آيه شريف، بيان مى كند كه خداوند انسان را دوبار مى ميراند و دوبار زنده مى كند كه زنده شدن اوّل در عالم برزخ و دوّم در عالم آخرت انجام مى گيرد.

ويژگى چهارمى كه از آيات قرآن براى انسان، به دست مى آيد، ارتباط وثيق بين زندگى دنيوى انسان و سعادت اخروى اوست، به نحوى كه ثمره يا عين تك تك اعمال اختيارى دنيوى خويش را در آخرت خواهد ديد:

«فَمن يعمل مثقالَ ذرة خيراً يره و من يَعْمَل مثقال ذرة شراً يره.» (زلزال: 7ـ8); پس هر كه هم وزن ذره اى نيكى كند [نتيجه] آن را خواهد ديد. و هر كه هم وزن ذره اى بدى كند [نتيجه] آن را خواهد ديد.