اصل همه جانبه نگرى در تربیت انسان، تنها راه جلوگیرى از رشد ناموزون شخصیت است، غفلت از عناصر مختلف تربیت پذیر، در نهاد انسان، یقیناً رشد نامتعادل را در پى دارد، از این رو یونگ مى گوید: (ابعاد مختلف شخصیت باید هماهنگ رشد نماید، اگر بخش خاصى از شخصیت رشد بیشتر پیدا کند موجب تنش و تنیدگى شده و تولید نابهنجار مى کند.)۱۶۴ کرشن اشتاینر، نیز نخستین اصل از اصول تربیتى خود را همه جانبه نگرى دانسته مى گوید: (هرگز عمل تربیتى خود را تنها بنا به یک چشم انداز خاص مشخص مکن، بلکه همیشه آن را طبق ساختمان کلى شخصیت در حال تکوین متربى (تربیت آموز) خویش تعیین کن.)۱۶۵ شهید مطهرى، با تأکید بر اهمیت این اصل مى نویسد: (قرآن درباره آفرینش انسان مى فرماید: (انّا خلقنا الانسان من نطفه أمشاج نبتلیه) انسان/۱ ما انسان را از نطفه اى آفریدیم که درآن مخلوط ها و مشج هاى زیاد و به تعبیر امروز، در ژن هاى او استعدادهاى زیادى هست، سپس به مرحله اى از کمال مى رسد که او را لایق و شایسته تکلیف و آزمایش و امتحان و نمره دادن قرار مى دهیم. بنابراین ازاین بیان قرآن معلوم مى شود که (کمال انسان) به دلیل همین امشاج بودن با (کمال فرشته) فرق مى کند.)۱۶۶ انسان کامل، انسانى است که تمام ارزش هاى انسانى۱۶۷[استعدادها] در او همچون تمام اعضا و جوارح کودک، رو به رشد نهاده و با حفظ هماهنگى به حد اعلاى رشد نایل گردد. قرآن از چنین انسانى تعبیر به امام مى کند: (واذا ابتلى ابراهیم ربّه بکلمات فأتمّهنّ قال إنّى جاعلک للناس اماماً) ابراهیم(ع) پس از آن که از امتحان هاى گوناگون و بزرگ الهى بیرون آمد و همه را به انتها رسانید ودر همه آنها نمره عالى گرفت، به مقام امامت رسید و به او گفته شد که اکنون به حدى رسیده اى که الگو باشى و انسان هاى دیگر براى کامل شدن باید خود را با تو تطبیق دهند.۱۶۸ (ما نمى توانیم در همه ارزش ها قهرمان باشیم، ولى در حدى که مى توانیم همه ارزش ها را با یکدیگر داشته باشیم اگر انسان کامل نیستیم بالاخره یک انسان متعادل باشیم، آن وقت است که ما به صورت یک مسلمان واقعى در همه میدان ها در مى آییم.)۱۶۹ استاد در زمینه ضرورت توجه به رشد همه جانبه انسان و پى آمد غفلت از آن، مى نویسد: (غالباً جامعه ها از راه گرایش صددرصد باطل به گمراهى کشیده نمى شوند، بلکه از افراط در یک حق به فساد کشیده مى شوند، بسیارى از انسان ها نیز از این راه به فساد کشیده مى شوند.)۱۷۰ پس از بر شمردن نمونه هایى چند، از رشد هاى ناموزون و ناهماهنگ، استاد مى نویسد: قرآن به همه اینها توجه دارد و تمام این ارزش ها را با هم جمع مى کند: (التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون) اینها همه آن جنبه هاى درونى است. بعد مى فرماید: (الآمرون بالمعروف و الناهون عن المنکر) (توبه/۱۱۲) فوراً وارد جنبه هاى جامعه گرایى آنها مى شود، آنها مصلحان جامعه خود هستند. یا در آیات آخر سوره فتح مى فرماید: (محمد رسول الله و الذین معه أشدّاء على الکفار رحماء بینهم) محمد، پیامبر خداست و اصحاب تربیت شده اش در جامعه گرایى و روابط اجتماعى شان این گونه بودند که در مقابل پوشندگان حق و حقیقت و اهل عناد، پرصلابت، محکم و دیوار رویین هستند و نسبت به اهل ایمان یک پارچه محبت، مهربانى، خیر و رحمت. اگر به اینها بسنده مى کرد، مى شد مثل مکتب هاى اجتماعى امروز، ولى فوراً مى آید دنبال (تراهم رکّعاً سجّداً) همین شیران با صلابت در میدان جنگ و مهربانان میدان اخلاق، در خلوت عبادت، راکع و ساجد و نیایش گرند. (یبتغون فضلاً من الله و رضواناً) از خداى خود فزونى مى خواهند و به آنچه دارند قانع نیستند، مى خواهند روز به روز جلوتر و پیش تر بروند. و رضاى حق را مى خواهند; یعنى افرادى نیستند که براى خود دنیا یا آخرت را بخواهند، براى آنها رضاى حق از هر چیزى برتر و بالاتر است، (سیماهم فى وجوههم من أثر السجود) در چهره آنها آثار عبادت و آثار سجود را مى بینى.۱۷۱

پی نوشت ها:‍

１.   هرى شفیلد، کلیات فلسفه آموزش و پرورش، ترجمه غلامعلى سرمد، نشر قطره ۱۳۷۵، مقدمه دکتر اقبال قاسمى پویا/۱۴. ۲. شریعتمدارى، على، فلسفه تعلیم و تربیت، ۷۴. ۳. ویلیام هیر/ جان پى پرتلى، فلسفه تعلیم و تربیت، ترجمه سعید بهشتى، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۴ / ۴۶. ۴. از باب نمونه (کلیات فلسفه آموزش و پرورش) از هرى شفیلد، بخش عمده اش اختصاص یافته به بیان مفهوم آموزش و پرورش، مفهوم حرفه آموزى، مفهوم کودک مدارى، مفهوم هدف ها، مفهوم فرهنگ، مفهوم برنامه درسى، مفهوم آموزش و پرورش آزاد ساز، مفهوم شرطى کردن تلقین، مفهوم قضاوت هاى ارزشى، مفهوم ارزش ها، مفهوم امور اخلاقى و مفاهیم آزادى و مرجعیت. ۵. مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار، ۳/۵۱۰. ۶. همو، انسان کامل، انتشارات صدرا، ۲۰۹. ۷. همو، مجموعه آثار، ۳/۴۵۵. ۸. همان، ۳/۴۹۲. ۹. همان، ۳/۳۷۲. ۱۰. همو، آشنایى با قرآن، انتشارات صدرا، ۵/ ۱۶۲ ـ ۱۶۹. ۱۱. همو، حکمتها و اندرزها، انتشارات صدرا، ۱۱. ۱۲. همو، آشنایى با قرآن، ۴/۱۹۰ ـ ۱۹۱. ۱۳. همان، ۲/ ۲۷ ـ ۲۵ و تفسیر قرآن، نشر شریعت، ۱۳۶۱. ۱۴. مطهرى، مرتضى، آشنایى با قرآن، ۱/ ۱۱۲ ـ ۱۰۹. ۱۵. همو، تفسیر قرآن، ۱/۲۲۳. ۱۶. همو، مجموعه آثار، ۳/۴۵۹. ۱۷. همان، ۲/ ۳۲۴. ۱۸. همان، ۳/۶۰۰. ۱۹. همو، آشنایى با قرآن، ۲/۷۹. ۲۰. همو، مجموعه آثار، ۳/۵۳۷. ۲۱. همان، ۳/ ۴۵۲. ۲۲. همو، تعلیم و تربیت در سلام، انتشارات صدرا، ۵۷. ۲۳. همو، مجموعه آثار، ۳/ ۵۳۹. ۲۴. همان، ۳/ ۵۴۵ ـ ۵۴۱. ۲۵. همان، ۳/ ۵۴۰. ۲۶. همان، ۲/ ۳۱۵. ۲۷. همان، ۳/ ۴۷۷. ۲۸. همان، ۲/ ۲۸۷ و ۳/۴۵۲. ۲۹. همان، مجموعه آثار، ۱۳/ ۶۶۸ ـ ۶۶۷. ۳۰. هرى شفیلد، کلیات فلسفه آموزش و پرورش، ۱۳۵. ۳۱. مطهرى، مرتضى، هدف زندگى، دفتر انتشارات اسلامى، ۸۰. ۳۲. همان، ۱۲. ۳۳. همان، ۲۰. ۳۴. همو، مجموعه آثار، ۳/۵۲۰. ۳۵. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۲۳۶. ۳۶. همو، مجموعه آثار، ۳/۲۹۲. ۳۷. هرى شفیلد، کلیات فلسفه آموزش و پرورش، ۲۵. ۳۸. على اکبر شعارى نژاد، فلسفه آموزش و پرورش، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۴/ ۲۳۱. ۳۹. مطهرى، مرتضى، فلسفه اخلاق، ۱۸۵ و ۱۴۷ و تعلیم و تربیت در اسلام/ ۲۱۱ و ۲۳۷ و ۲۳۹. ۴۰. همو، مجموعه آثار، ۲/ ۲۸۳ و ۱۳/۷۳۸. ۴۱. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۲۳۰. ۴۲. همان، ۲۳۷. ۴۳. همان، ۲۲۲ ـ ۲۲۳. ۴۴. همو، مجموعه آثار، ۳/ ۵۵۲. ۴۵. همو، فلسفه تاریخ، انتشارات صدرا، ۲/۱۳۴. ۴۶. همو، تعلیم و تربیت، ۵۲. ۴۷. همو، مجموعه آثار، ۳/۴۹۲. ۴۸. همان، ۶/۸۹۲. ۴۹. همان، ۶/۹۲۰ ۵۰. همان، ۳/۳۷۲. ۵۱. همان، ۳/۳۷۳. ۵۲. همو، بیست گفتار، انتشارات صدرا، ۲۲۰. ۵۳. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۲۴۴ و ۲۶۰. ۵۴. همان، /۲۴۶. ۵۵. همو، تفسیر قرآن، ۵۵ ـ ۵۲. ۵۶. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۲۴۶. ۵۷. همو، گفتارهاى معنوى، انتشارات صدرا، ۱۱۴ ـ ۱۱۳. ۵۸. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۲۵۴ ـ ۲۴۷. ۵۹. همو، مجموعه آثار، ۲/۳۲۳. ۶۰. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۲۶۰ ـ ۲۵۶. ۶۱. همان، ۱۳۶. ۶۲. همو، حکمتها و اندرزها، ۱۱. ۶۳. همان. ۶۴. همو، اسلام و مقتضیات زمان، انتشارات صدرا، ۱/۳۴۹. ۶۵. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۵۷ و ۶۰ و ۶۲. ۶۶. همان، ۶۷. ۶۷. همو، گفتارهاى معنوى، ۱۲. ۶۸. همان، ۱۲ و ۱۴. ۶۹. همان، ۱۴ ـ۱۷. ۷۰. همو، فلسفه تاریخ، ۱/۱۳۴. ۷۱. همو، گفتارهاى معنوى، ۴۰. ۷۲. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۹. ۷۳. همو، گفتارهاى معنوى، ۱۴ و ۴۰. ۷۴. همان، ۱۹. ۷۵. همو، بیست گفتار، ۲۳۹. ۷۶. هاشمى،مجتبى، تربیت و شخصیت انسانى، دفترتبلیغات اسلامى، ۱۳۷۲، ۱/۱۹۳. ۷۷. مطهرى، مرتضى، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۷۰. ۷۸. همان، ۳۹۷. ۷۹. همان، ۳۸۶. ۸۰. همان، ۴۱۴. ۸۱. همان، ۲۵. ۸۲. همان، ۴۵. ۸۳. همان، ۳۴ ـ ۱۸. ۸۴. نهج البلاغه، خطبه ۳۳۱. ۸۵. مطهرى، مرتضى، تعلیم و تربیت در سلام، ۱۹. ۸۶. همو، حکمتها و اندرزها، ۱۷۰ ـ ۱۶۹. ۸۷. همو، ده گفتار، انتشارات صدرا، ۵۰ ـ ۴۹. ۸۸. همو، حکمتها واندرزها، ۱۶۵ ۱۶۴. ۸۹. همان، ۲۶۴ ـ ۲۶۳. ۹۰. همان، ۹۴. ۹۱. همان، ۹۴. ۹۲. همو، آشنایى با قرآن، ۲/۱۲۴ ـ ۱۲۲. ۹۳. همو، بیست گفتار، ۲۳۹. ۹۴. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۴۶. ۹۵. همو، حکمتها و اندرزها، ۱۸۱. ۹۶. همان، ۲۰۰. ۹۷. همو، مجموعه آثار، ۳۰۱ ـ ۲۹۹. ۹۸. همو، آشنایى با قرآن، ۳/۱۶. ۹۹. همو، مجموعه آثار، ۳/۳۷۲. ۱۰۰. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۷۹. ۱۰۱. همو، آشنایى با قرآن، ۵/۱۶۹ ـ ۱۶۲. ۱۰۲. مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار، ۷۰۱/۳۳۹، به نقل از تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۸۳. ۱۰۳. مطهرى، مرتضى، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۸۳. ۱۰۴. همان، ۳۷۹. ۱۰۵. همان، ۳۲۳. ۱۰۶. همو، مجموعه آثار، ۲/۲۸۸. ۱۰۷. همان، ۲/۳۰۳. ۱۰۸. همو، هدف زندگى، ۷۹ ۱۰۹. همو حکمتها و اندرزها، ۱۷۶. ۱۱۰. همو، مجموعه آثار، ۲/۲۸۸ و تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۲۴ ـ ۳۲۳. ۱۱۱. همو، گفتارهاى معنوى، ۸۱ و بیست گفتار، ۱۹۰ ـ ۱۸۹. ۱۱۲. همو، آشنایى با قرآن، ۳/۱۶. ۱۱۳. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۱۸۴ و ۳۰۲. ۱۱۴. همو، بیست گفتار، ۱۹۰. ۱۱۵. روسو، در این رابطه سخن خواندنى دارد: بدون ایمان هیچ گونه تقواى واقعى وجود نتواند داشت… وقتى از محدوده ایمان خارج شوید چیزى جز بى عدالتى، ریا، تزویر و دروغ در میان افراد مشاهده نخواهید کرد. ژان شانو، مربیان بزرگ، ترجمه غلامحسین شکوهى، انتشارات چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۶۹/۱۸۰. ۱۱۶. مطهرى، مرتضى، ده گفتار، ۴۷ و آشنایى با قرآن، ۴/۱۶. ۱۱۷. همو، حکمتها و اندرزها، ۶۸ و تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۷۳ و ۳۷۶. ۱۱۸. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۴۱. ۱۱۹. همان، ۴۱۶ و تفسیر قرآن، ۱/۱۸۶. ۱۲۰. همو، مجموعه آثار، ۱۳/۶۶۱ و ۶۶۵. ۱۲۱. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۴۱۰. ۱۲۲. همان، ۴۱۵ و ۴۲۳. ۱۲۳. همو، مجموعه آثار، ۳/۴۹۲. ۱۲۴. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۲۴. ۱۲۵. همو، گفتارهاى معنوى، ۸۰. ۱۲۶. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۱۸۵ و ۳۴۱. ۱۲۷. همان، ۳۲۹ و ۳۳۹. ۱۲۸. همو، مجموعه آثار، ۳/۲۹۲. ۱۲۹. همان، ۳/۲۹۸. ۱۳۰. مطهرى، مرتضى، آشنایى با قرآن، ۴/۱۹۴ ـ ۱۹۰. ۱۳۱. همو، گفتارهاى معنوى، ۸۵. ۱۳۲. همو، مجموعه آثار، ۳/۳۰۰ ـ ۲۹۹. ۱۳۳. همو، گفتارهاى معنوى، ۸۵. ۱۳۴. امالى صدوق، ۲۹۳ به نقل از مجموعه آثار، ۳/۳۰۲. ۱۳۵. مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار، ۳/۳۰۵ ـ ۳۰۲. ۱۳۶. همو، عدل الهى، انتشارات اسلامى، ۱۳۶۱، / ۱۶۲ ـ ۱۵۷. ۱۳۷. همو، بیست گفتار، ۱۷۶ و ۱۷۴ و تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۹۷. ۱۳۸. همو، بیست گفتار، ۱۸۳. ۱۳۹. همو، عدل الهى، ۱۶۲ ـ ۱۵۷. ۱۴۰. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۹۹. ۱۴۱. نهج البلاغه، خطبه ۴۵. ۱۴۲. مطهرى، مرتضى، عدل الهى، ۱۶۲ ـ ۱۵۵. ۱۴۳. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۶۷ ـ ۳۵۸. ۱۴۴. همان، ۳۶۸. ۱۴۵. همان، ۳۶۵. ۱۴۶. همان، ۳۶۱. ۱۴۷. همان، ۱۹۳ و ۳۹۱. ۱۴۸. هاشمى، مجتبى، تربیت و شخصیت انسانى، ۱/۱۸۲. ۱۴۹. همان، ۱/۱۹۳. ۱۵۰. اریک فروم، جامعه سالم،ترجمه اکبر تبریزى، انتشارات کتابخانه بهجت ۱۳۷۵ / ۸۲ و ۲۸۷ به نقل از: شعارى نژاد، فلسفه آموزش و پرورش، ۳۴. ۱۵۱. هاشمى، مجتبى، تربیت و شخصیت انسانى، ۱/۱۹۸. ۱۵۲. مطهرى، مرتضى، حکمتها و اندرزها، ۲۸۰; تعلیم و تربیت در اسلام ،۳۸۶. ۱۵۳. همو، بیست گفتار، ۱۹۶. ۱۵۴. همو، مجموعه آثار، ۱۳/۶۶۷. ۱۵۵. همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۹۱. ۱۵۶. همو، حکمتها و اندرزها، ۳۲۳. ۱۵۷. همو، آشنایى با قرآن، ۱/۱۶۴. ۱۵۸. کلینى، محمدبن یعقوب، اصول کافى، ۲/۳۷۵ به نقل از: تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۸۸. ۱۵۹. نهج البلاغه صبحى صالح، خطبه ۸۵. ۱۶۰. مطهرى، مرتضى، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۸۸. ۱۶۱. همان، ۳۹۱. ۱۶۲. همو، حکمتها و اندرزها، ۲۲۴ ـ ۲۲۳. ۱۶۳. همان، ۲۲۴. ۱۶۴. تربیت شخصیت انسانى، ۱/۱۸۰. ۱۶۵. مربیان بزرگ، ۲۶۵. ۱۶۶. مطهرى، مرتضى، انسان کامل، ۴۰. ۱۶۷. همان، ۴۳ و ۵۲. ۱۶۸. همان، ۱۴. ۱۶۹. همان، ۵۹. ۱۷۰. همان، ۴۳. ۱۷۱. همان، ۱۰۰ و ۱۸۸; همو، تعلیم و تربیت در اسلام، ۳۴۱ و ۳۴۲.