واژه «النار» در آيه «وَ كُنتم عَلى شَفا حُفرة مِن‌النّارِ فَأنقذَكم مِنها» (آل‌عمران/3،103) كه به وضعيّت عرب، پيش از ظهور اسلام اشاره دارد، به جنگ، فتنه، كفر،^[70] كينه، عصبيّت و دشمنى^[71] معنا شده است. در آيه ديگرى، درباره يهود آمده كه در صدد برپا كردن جنگ بر ضدّ پيامبر بوده‌اند كه از آن به «نار» تعبير شده است:«...‌كُلَّما أَوقَدوا ناراً لَلْحَربِ أَطفَأَها اللّهُ.» (مائده/5‌، 64) قرطبى، آن را برپا كردن فتنه و جمع نيرو و تجهيزات براى جنگ دانسته كه در اين صورت، «نار» معناى استعارى دارد. او قولى را هم به معناى غضب نقل كرده است.^[72] الميزان، آن را جنگ دانسته.^[73] و برخى گفته‌اند: عرب وقتى تصميم به جنگ مى‌گرفت، آتش بر مى‌افروخت كه در اين صورت، «نار» معناى حقيقى دارد.^[74] در ذيل آيه «فَالمورِيتِ قَدحاً = سوگند به افروزندگان جرقه آتش» (عاديات/100، 2) نيز مفسّران وجوه متعدّدى براى آتش و «قدح» ذكر كرده‌اند. جنگ‌آوران، هنگام شب، براى رفع حاجت خود، آتش برپا مى‌كنند. آتشِ فتنه‌اى كه با زبان پديد مى‌آيد. انديشه‌هايى كه آتش نيرنگ برمى‌افروزند و برپا كردن آتش براى فريب دشمن و زياد قلمداد كردن جمعيّت،‌هيجان شديد جنگ،^[75] برپايى آتش پس‌از‌جنگ براى پختن غذا^[76] و جرقه پاى اسبان،^[77] معانى گوناگونى است كه در تفاسير ذكر شده است.

منابع:

بحارالانوار؛ تاريخ تمدّن؛ التحقيق فى كلمات القرآن الكريم؛ تسنيم تفسير قرآن مجيد؛ تفسير اطيب البيان؛ تفسير جوامع الجامع؛ تفسيرالقرآن الكريم، ملاّصدرا؛ تفسير القمى؛ التفسير الكبير؛ تفسير من وحى القرآن؛ تفسير نمونه؛ جامع‌البيان عن تاويل آى القرآن؛ الجامع لأحكام القرآن، قرطبى؛ الجواهر فى‌تفسير القرآن؛ روح‌المعانى فى تفسير القرآن العظيم؛ روض‌الجنان و روح‌الجنان؛ شرح الاسماء، سبزوارى؛ الفرقان فى تفسيرالقرآن؛ فى ظلال القرآن؛ الكتاب المقدّس؛ الكشّاف؛ كشف‌الاسرار و عدة‌الابرار؛ مجمع‌البيان فى تفسير القرآن؛ المعجم الاحصايى؛ مفردات الفاظ القرآن؛ من هدى القرآن؛ مواهب علّيه؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ وجوه القرآن، نيشابورى؛ وجوه قرآن، تفليسى؛ الوجوه و النظائر، دامغانى.
محمد مرادى

[1] التفسير الكبير، ج‌7، ص‌37.
[2] مجمع‌البيان، ج‌2، ص‌640‌.
[3] جامع البيان، مج‌7، ج‌12، ص‌303؛ مجمع البيان، ج5‌، ص365؛ المنار، ج‌12، ص‌320.
[4] مجمع‌البيان، ج‌5‌، ص‌356، كشف‌الاسرار، ج‌5‌، ص‌67‌.
[5] مجمع‌البيان، ج‌5‌، ص‌356.
[6] المنار، ج‌12، ص‌303.
[7] التحقيق، ج‌5‌، ص‌160 «سكر».
[8] روض‌الجنان، ج‌12، ص‌61‌.
[9] المعجم الاحصائى، ج‌3، ص‌1515 و 1516.
[10] مفردات، ص‌828‌، «نور».
[11] فى‌ظلال، ج‌1، ص‌443.
[12] وجوه القرآن، نيشابورى، ص‌322؛ الوجوهوالنظاير، دامغانى، ج‌2، ص‌251 و 252؛ وجوه قرآن، تفليسى، ص‌281.
[13] اطيب‌البيان، ج‌12، ص‌405.
[14] كشف‌الاسرار، ج 8، ص 248؛ قرطبى، ج 15، ص 41.
[15] من هدى القرآن، ج‌11، ص‌178.
[16] نمونه، ج‌18، ص‌462 ـ 465.
[17] التفسيرالكبير، ج‌32، ص‌65‌؛ جامع‌البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌348.
[18] مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌804‌.
[19] التحقيق، ج‌12، ص‌280 ـ 282.
[20] كتاب مقدّس، لاويان، 6‌: 1 تا 6‌.
[21] همان، 1: 7 تا 9 و 2: 2 و 3 و 6‌: 1 تا 5‌.
[22] همان، 9: 23 و 24 و اوّل پادشاهان، 18: 38.
[23] مجمع‌البيان، ج‌2، ص‌901؛ روض‌الجنان، ج‌5‌، ص‌173.
[24] روض‌الجنان، ج‌5‌، ص‌190.
[25] مواهب علّيه، ج‌1، ص‌204.
[26] قمى، ج‌1، ص‌127؛ جوامع‌الجامع، ج‌1، ص‌236.
[27] قرطبى، ج‌7، ص‌110 و 111.
[28] جامع‌البيان، مج‌5‌، ج‌8‌، ص‌173.
[29] التفسير الكبير، ج‌14، ص‌32 و 33.
[30] همان، ج‌26، ص‌232 و 233.
[31] قرطبى، ج‌7، ص‌110 و 111.
[32] كشف‌الاسرار، ج 9، ص 461.
[33] جامع‌البيان، مج 13، ج 27، ص 262 و ج 9، ص‌143؛ مجمع‌البيان، ج 9، ص 338؛ روح‌المعانى، مج‌15، ج 27، ص 229.
[34] التفسير الكبير، ج‌29، ص‌184.
[35] تفسير ملاصدرا، ج‌5‌، ص‌411؛ مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌338؛ من وحى القرآن، ج‌19، ص‌166.
[36] قرطبى، ج‌15، ص‌41.
[37] تفسير ملاصدرا، ج‌7، ص‌95.
[38] تاريخ تمدّن، ج‌1، ص‌16.
[39] فى‌ظلال، ج‌6‌، ص‌3469.
[40] الجواهر، ج‌9، ص‌234.
[41] كشف‌الاسرار، ج‌9، ص‌461.
[42] مفردات، ص‌694‌، «قوى».
[43] قرطبى، ج‌17، ص‌144.
[44] قرطبى، ج‌17، ص‌144.
[45] جامع‌البيان، مج‌11، ج‌19، ص‌163.
[46] همان، ص‌164؛ مجمع‌البيان، ج‌7، ص‌9.
[47] جامع‌البيان، مج‌9، ج‌16، ص‌34.
[48] الكشّاف، ج‌3، ص‌126.
[49] روح‌المعانى، مج‌15، ج‌27، ص‌161.
[50] روح‌المعانى، مج 8، ج 14، ص 51.
[51] الميزان، ج 12، ص 153.
[52] قرطبى، ج‌10، ص‌9 و 10.
[53] الكشّاف، ج‌1، ص‌85‌.
[54] مجمع‌البيان، ج‌7، ص‌87‌.
[55] جوامع‌الجامع، ج‌3، ص‌21؛ الكشّاف، ج‌3، ص‌126؛ التفسيرالكبير، ج22، ص‌189؛ روح‌المعانى، مج‌10، ج‌17، ص‌103.
[56] فى‌ظلال، ج‌4، ص‌2388؛ الفرقان، ج‌16 و 17، ص‌328.
[57] مفردات، ص 397، «سجر».
[58] جامع‌البيان، مج‌13، ج‌27، ص‌26.
[59] مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌247.
[60] شرح الاسماء، ص‌754.
[61] بحارالانوار، ج‌8‌، ص‌228.
[62] الميزان، ج‌13، ص‌325.
[63] همان، ج4، ص203.
[64] الميزان، ج‌1، ص‌426.
[65] روح‌المعانى، مج‌2، ج‌2، ص‌66‌.
[66] تسنيم، ج‌2، ص‌457.
[67] تفسير ملاصدرا، ج‌2، ص‌150 ـ 153.
[68] مجمع البيان، ج‌6‌، ص‌812‌.
[69] تفسير ملاصدرا، ج 2، ص 150.
[70] الميزان، ج‌3، ص‌371.
[71] جامع‌البيان، مج‌3، ج‌4، ص‌51 و 52‌.
[72] قرطبى، ج‌6‌، ص‌156.
[73] الميزان، ج‌6‌، ص‌36.
[74] روح‌المعانى، مج‌4، ج‌6‌، ص‌268.
[75] التفسير الكبير، ج‌32، ص‌65‌.
[76] جامع‌البيان، مج‌15، ج‌30، ص‌349.
[77] همان، مجمع‌البيان، ج10، ص804‌.