آب در آخرت:

آياتى چنداز وجود آب در آخرت به صورت چشمه‌ها (انسان/76، 6‌؛ مطففين/83‌،28) و نوشيدنى‌ها (ص/38،51‌؛ انسان/76، 21) خبر مى‌دهد كه بندگان ويژه خداوند و اهل‌بهشت از آن مى‌نوشند. وصف آب در اين آيات، آن را فراتر از آب دنيا و با ويژگى‌هايى برتر از آن مى‌شناساند. آيه 15 محمّد/47 از وجود چهار نوع نهر در بهشت خبر مى‌دهد كه به پرهيزگاران وعده داده شده و يك نوع آن، نهرهايى از آب است كه بدبو نمى‌شود: «فِيها أَنـهرٌ مِن مَاء غَيرِ ءَاسِن». آيه 31 واقعه/56 از آبِ هميشه جارى براى بهشتيان كه هرگز قطع نمى‌شود، خبر مى‌دهد:«و‌ماء مسكوب». مفسّرانى چون قرطبى، اين نكته را مطرح كرده‌اند كه موقعيّت جغرافيايى جزيرة‌العرب با بيابان‌هاى سوزان و كم آب به طورى كه اغلب با طناب و دلو از اعماق زمين آب به دست مى‌آوردند (يا از آب‌هاى مانده و بدبو استفاده مى‌كردند) و كمبود نهرهاى جارى در ميان آن‌ها سبب شده كه خداوند، نهرهاى پرآب در بهشت را به آن‌ها وعده دهد؛^[55] امّا نبايد غفلت كرد كه وجود چشمه‌ها و نهرهاى پرآب، فى نفسه براى هر انسانى حتى آنان كه در پرآب‌ترين مناطق به سر مى‌برند، فرح‌انگيز و نعمتى بس بزرگ به شمار مى‌آيد.
از سوى ديگر، آب يكى از نوشيدنى‌هاى اهل دوزخ نيز شمرده شده است؛ امّا اين آب گاه به جوشان (حميم) وصف شده است كه هنگام تشنگى اهل‌جهنّم به آن‌ها داده مى‌شود؛ آن‌گاه اندرونشان را پاره پاره مى‌كند: «و‌سُقُوا ماءً حَمِيمًا فَقطَّعَ أَمعَاءَهُم.» (محمد/ 47، 15) نيز آيات 70 انعام/6‌؛ 4 يونس/10. گاه به صديد (چركابه) «مَاء صَديد» (ابراهيم/14،16) و گاه به فلز گداخته‌اى تشبيه شده كه اگر ظالمان در جهنم* آب بطلبند، آبى چون فلز گداخته به آنان داده مى‌شود كه صورت‌هايشان را بريان خواهد كرد: «و‌إِن يَستغِيثوا يُغاثوا بِماء كَالمُهلِ يَشوِى الوُجُوهَ.» (كهف/18، 29) آيه 50 اعراف/7 نيز از تقاضاى اهل‌دوزخ خبر داده كه از اهل‌بهشت مى‌خواهند مقدارى آب بر آنان فرو ريزند و پاسخ مى‌شنوند كه خداوند آن آب را بر كافران حرام كرده است: «و‌نَادى أَصحـبُ النّارِ أصحـبَ الجَنّةِ أَن أَفِيضوا عَلينَا مِن‌الماءِ أَو مِمّا رَزقكُمُ اللّهُ قالوا إِنَّ اللّهَ حَرَّمَهُما عَلى الكـفِرِينَ».

احكام‌القرآن، ابن‌العربى؛ احكام القرآن، جصاص؛ ادوار فقه؛ اسرارالكون فى‌القرآن؛ الاشارات العلميه فى الآيات الكونيّه؛ بحارالانوار؛ البحرالمحيط؛ البداية والنهايه؛ التبيان فى تفسير القرآن؛ تفسيرالقرآن الكريم، ملاصدرا؛ تعليقات ملاعلى نورى؛ تفسيرالآيات الكونيّه؛ تفسيرالتحريروالتنوير؛ تفسير الصافى؛ التفسيرالعلمى للآيات الكونيّه؛ تفسيرالقرآن العظيم، ابن‌كثير؛ تفسير القمى؛ التفسيرالكبير؛ تفسير نورالثقلين؛ التمهيد فى علوم‌القرآن؛ التنقيح فى شرح العروة الوثقى؛ جامع‌البيان عن تأويل آى‌القرآن؛ الجامع لأحكام القرآن، قرطبى؛ الدّرّالمنثور فى‌التفسير بالمأثور؛ الركام المزنى و الظواهرالجوّيّه؛ روح‌المعانى فى تفسير القرآن العظيم؛ روض‌الجنان و روح‌الجنان؛ سنن ابن‌ماجه؛ شرح فصوص الحكم، قيصرى؛ فرهنگ جهاد؛ فقه القرآن، راوندى؛ فى ظلال القرآن؛ الكافى؛ كتاب الخصال؛ الكشّاف؛ كشف‌الاسرار و عدّة‌الابرار؛ كنزالعرفان؛ كنزالعمّال؛ لسان‌العرب؛ مجمع‌البيان فى تفسير القرآن؛ مطهّرات در اسلام؛ مع آيات‌اللّه فى كتاب‌اللّه؛ معانى‌الأخبار؛ المعجم‌المفهرس؛ معجم مقاييس‌اللغه؛ مفردات الفاظ القرآن؛ من علوم الأرض القرآنيّه؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ وسائل‌الشيعه.
سيد محمود دشتى

[1] نورالثقلين، ج‌4، ص‌464.
[2] مجمع‌البيان، ج‌2، ص‌798؛ قرطبى، ج‌4، ص‌90.
[3] بحارالانوار، ج‌59‌، ص‌286.
[4] سنن ابن‌ماجه، ج‌2، ص‌1018؛ بحارالانوار، ج‌60‌، ص‌45.
[5] بحارالانوار، ج‌63‌، ص‌445 ـ 481.
[6] همان، ص‌453؛ الخصال، ص‌636‌.
[7] الكافى، ج‌2، ص‌268 ـ 275.
[8] مجمع‌البيان، ج‌4، ص‌698‌.
[9] مجمع‌البيان، ج‌4، ص‌341.
[10] ادوار فقه، ج‌1، ص‌307.
[11] كنزالعمال، ج‌8‌، ص‌435.
[12] الميزان، ج‌10، ص‌299 و 300.
[13] مجمع‌البيان، ج‌10 ص‌559‌؛ الدرالمنثور، ج‌8‌، ص‌305.
[14] الكشّاف، ج‌4 ص‌629‌؛ مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌560‌.
[15] مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌560‌.
[16] فى ظلال، ج‌1، ص‌268.
[17] الدرّالمنثور، ج 1، ص 86.
[18] همان.
[19] همان، ج‌3، ص‌477.
[20] الدرّالمنثور، ج‌1، ص‌86‌.
[21] الدّرالمنثور، ج‌1، ص‌86‌.
[22] التفسير الكبير، ج‌4، ص‌223.
[23] همان، ج‌13، ص‌105 ـ 107.
[24] التفسير الكبير، ج‌19، ص‌126 و ج‌29، ص‌36.
[25] همان، ج4، ص223 و ج‌19، ص‌176؛ الكشّاف، ج1، ص‌83‌.
[26] مقاييس، ج3، ص98، «سمو»؛ لسان‌العرب، ج6، ص378 و 379،«سما».
[27] مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌155؛ ابن‌كثير، ج‌1، ص‌60‌؛ روح‌المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌302.
[28] التبيان، ج‌1، ص‌101؛ قرطبى، ج‌1، ص‌151؛ روح‌المعانى، مج‌1، ج‌1، ص‌302.
[29] التحريروالتنوير، ج‌1، ص‌331؛ الميزان، ج‌15، ص‌23.
[30] اسرار الكون فى القرآن، ص‌112.
[31] الكشّاف، ج 4، ص 381.
[32] الكشاف، ج‌4، ص‌686‌.
[33] التحريروالتنوير، ج‌18، ص‌29.
[34] الكشّاف، ج‌3، ص‌179؛ روض‌الجنان، ج‌14، ص‌14؛ ابن‌كثير، ج‌3، ص‌253.
[35] كشف‌الاسرار، ج‌6‌، ص‌430.
[36] الميزان، ج‌15، ص‌23.
[37] الميزان، ج‌20، ص‌153.
[38] الاشارات العلميه فى الآيات الكونيّه، ص‌88‌.
[39] التفسير العلمى للآيات الكونيّه، ص‌380.
[40] الكشّاف، ج 3، ص 180.
[41] مجمع‌البيان، ج 7، ص 162؛ قرطبى، ج 12، ص 75.
[42] قمى، ج‌2، ص‌91.
[43] من علوم الأرض القرآنيّه، ص‌105.
[44] التفسير العلمى للآيات الكونيّه، ص‌111 ـ 117.
[45] مجمع‌البيان، ج‌6‌، ص‌513‌؛ الركام المزنى، ص‌39؛ فرهنگ جهاد، ش‌7 و 8‌، ص‌175.
[46] الكشّاف، ج‌2، ص‌340.
[47] التحرير و التنوير، ج‌8‌، بخش دوم، ص‌183؛ مع‌آيات‌اللّه، ص‌299.
[48] الدرّالمنثور، ج‌4، ص‌633‌.
[49] الدرّالمنثور، ج‌4، ص‌632‌.
[50] روح‌المعانى، مج 8، ج 13، ص 189؛ التفسير الكبير، ج 19، ص 35؛ الدرالمنثور، ج 4، ص 635.
[51] الكافى، ج‌1، ص‌339؛ قمى، ج‌2، ص‌397؛ الصافى، ج‌5‌، ص‌205 و 206.
[52] الصافى، ج‌5‌، ص‌205.
[53] همان، ص‌236.
[54] الكافى، ج‌1، ص‌220؛ الصافى، ج‌5‌، ص‌236.
[55] قرطبى، ج‌17، ص‌136.