«و يعلّمكم ما لم تكونوا تعلمون»(218) انبياى الهى علومى را به انسان‏ها تعليم مى‏دهند كه بدون وحى و رسالت دسترسى به كليّات و جزئيات آن سلسله از علوم و دانش‏ها ممكن نيست و به تعبير ديگر، اگر نعمت وحى و نبوّت نبود، انسان‏ها در شئون دينى خود متحيّر بودند و نمى‏دانستند به چه كيفيّت مى‏بايست انجام وظيفه كنند.(219)
  هدف از نزول وحى

  خداوند ولىّ مؤمنان است و آن‏ها را از هر تيرگى و تاريكى مى‏رهاند و به سوى نور مى‏برد؛ «اللّه ولىّ الّذين ءامنوا يخرجهم من الظّلمات إلى النّور».(220)بنا بر اين، هدف از نزول وحى آن است كه انبياى الهى مردم را نورانى كنند. از اين رو، قرآن كريم در باره‏ى حضرت موسى‏عليه السلام مى‏فرمايد: «و لقد أرسلنا موسى باياتنا أن أخرج قومك من الظّلمات إلى النّور».(221) چه اين كه در باره‏ى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: «الر كتاب أنزلناه إليك لتخرج النّاس من الظّلمات إلى النّور».(222)
 - اقسام وحى‏

  وحى به صورت‏هاى گوناگون بر پيامبران نازل مى‏شد. كه در آيه‏ى زير به همه‏ى اقسام آن اشاره شده است؛ «و ما كان لبشر أن يكلّمه اللّه الاّ وحياً أو من وراء حجاب أو يرسل رسولاً فيوحى باذنه ما يشاء انّه علىّ حكيم».(223) الف - الاّ وحياً؛ در اين قسم از وحى، هيچ گونه واسطه‏اى در ميان نيست و خداوند با پيامبر خود بدون هيچ واسطه و حجابى سخن مى‏گويد؛ يعنى بعضى از انبيا در حالات خاصى، كلام خدا را بدون واسطه مى‏شنيدند. علامه طباطبايى‏قدس سره در ذيل آيه‏ى فوق اين نوع وحى را مربوط به سخن گفتن خداوند با پيامبر دانسته است كه حتّى جبرئيل نيز واسطه‏ى ميان پيامبر و خدا نبوده است. برخى از مفسران نيز مى‏گويند: دو آيه‏ى اخير سوره‏ى بقره را پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله در شب معراج بلا واسطه دريافت كرده است.
 ب - أو من وراء حجاب؛ گرچه در اين قسم از وحى واسطه وجود داشته، ولى واسطه، خود وحى نمى‏كرده، بلكه وحى از ماوراى آن نازل مى‏شد. اين قسم از وحى به دو نوع قابل تقسيم است:
 * - گاهى پيامبر حقايقى را در عالم رؤيا متوجه مى‏شد. مانند حضرت ابراهيم‏عليه السلام كه به اين طريق فرمان يافت فرزندش اسماعيل را ذبح كند؛ «فلمّا بلغ معه السّعى قال يا بنىّ انّى أرى فى المنام أنّى أذبحك فانظر ماذا ترى‏».(224)
 * - گاهى وحى از طريق امواج صوتى القا مى‏شد؛ يعنى خدا با ايجاد صدا با پيامبر خود سخن مى‏گفت. مانند سخن گفتن درخت با حضرت موسى‏عليه السلام كه درخت واسطه بود و خداوند از پس پرده با او سخن گفت؛ «و رسلاً قد قصصناهم عليك من قبل و رسلاً لم نقصصهم عليك و كلّم اللّه موسى تكليماً».(225)
 ج - أو يرسل رسولاً؛ در اين قسم از وحى، پيك وحى فرامين الهى را بر قلب پيامبر نازل مى‏كرد؛ يعنى گاهى فرشته‏ى وحى به صورت خاصى تمثل پيدا مى‏كرده و پيامبر نيز با تمام وجود خود وحى را تلقى مى‏كرد؛ «قل من كان عدوّاً لجبرئيل فانّه نزّله على قلبك باذن اللّه».(226)
 - سبب نيازمندى پيامبران به معجزه

  هماره در برابر ادّعاى انبيا، مدّعيان كاذبى بوده‏اند كه اين مقام و منصب الهى را از خود دانسته‏اند، يا به خود نسبت مى‏دادند. مردم بايد يا ادّعاى هر مدّعى را بپذيرند يا دعوت همه را رد كنند؛ اگر همه را بپذيرند، هرج و مرج به وجود مى‏آيد و اگر هيچ كدام را نپذيرند، نتيجه‏اش گمراهى و عقب‏ماندگى است. از اين رو، انبيا بايد نشانه‏اى همراه داشته باشند كه علامت امتياز آنان از مدعيان دروغين و سند حقّانيت آن‏ها باشد.(227)

امتياز پيامبران‏

  «إنّ اللّه اصطفى ءادم و نوحاً و ءال ابراهيم على العالمين»(228) اين آيه‏ى شريفه دلالت بر امتياز انبياى الهى دارد. در اينجا سئوالى مطرح است كه اين امتياز گرچه آن‏ها را مجبور به پيمودن راه حق نمى‏كند، ولى در عين حال باز يك نوع تبعيض محسوب نمى‏شود؟ در پاسخ بايد گفت: آفرينش آميخته با نظم صحيح چنين تفاوتى را ايجاب مى‏كند. مثلاً بدن انسان داراى آفرينش منظم است و براى تأمين اين نظام، تفاوت‏هايى بايد در ميان اعضاى بدن وجود داشته باشد. اگر تمام سلول‏هاى بدن انسان به ظرافت سلول‏هاى شبكيّه‏ى چشم يا به استحكام سلول‏هاى استخوان ساق پا يا به حساسيّت سلول‏هاى مغز باشد، مسلّماً سازمان بدن به هم مى‏ريزد و هيچ كس نمى‏تواند بگويد چرا همه‏ى بدن مغز نيست. افزون بر آن، اين امتياز ذاتى توأم با يك مسئوليت عظيم به اندازه‏ى اين امتياز است. وجود اين مسئوليت سنگين، تعادل كفه‏هاى ترازوى خلقت آن‏ها را تأمين خواهد كرد؛ يعنى به همان نسبت كه انبيا امتياز دارند، مسئوليت نيز دارند و ديگران كه امتياز متفاوتى دارند، مسئوليت كمترى خواهند داشت.(229)
 - پيامبران و عبوديت

  از بهترين و برجسته‏ترين اوصاف انبيا كه مقدم بر همه‏ى اوصاف و علت همه‏ى كمالات و فضايل نفسانى انبياست، عبوديت آنان در برابر ذات اقدس خداوند است. به نمونه‏هاى زير توجه كنيد:
 * - نوح‏عليه السلام؛ «ذرّية من حملنا مع نوح انّه كان عبداً شكوراً».(230)
 * - ابراهيم‏عليه السلام و اسحق‏عليه السلام و يعقوب‏عليه السلام؛ «و وهبنا له اسحق و يعقوب نافلة و كلاًّ جعلنا صالحين * و جعلناهم أئمّة يهدون بأمرنا و أوحينا إليهم فعل الخيرات و إقام الصّلوة و إيتاء الزّكوة و كانوا لنا عابدين».(231) با توجه به اين آيات ضمير «له» به حضرت ابراهيم‏عليه السلام بر مى‏گردد.
 * - الياس‏عليه السلام؛ «سلام على ال ياسين * انّا كذلك نجزى المحسنين * انّه من عبادنا المؤمنين».(232)
 * - ايوب‏عليه السلام؛ «نعم العبد انّه اواب».(233)
 * - داود و سليمان‏عليهما السلام؛ «و لقد ءاتينا داود و سليمان علماً و قالا الحمد للّه الّذى فضّلنا على كثير من عباده المؤمنين».(234)
 * - عيسى‏عليه السلام؛ «قال انّى عبداللّه ءاتانى الكتاب و جعلنى نبيّاً».(235)
 * - موسى و هارون‏عليهما السلام؛ «سلام على موسى و هارون * انّا كذلك نجزى المحسنين * انّهما من عبادنا المؤمنين».(236)
 * - يوسف‏عليه السلام؛ «كذلك لنصرف عنه السوء و الفحشاء انّه من عبادنا المخلَصين».(237)
 * - پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله؛ «سبحان الّذى أسرى بعبده ليلاً من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى».(238)

192) فصلّت / 53.
193) تفسير كبير / ج 26 / ص 45.
194) تفسير كبير / ج 1 / ص 180.
195) يونس / 25.
196) نحل / 93.
197) يونس / 26.
198) پيشين.
199) غافر / 60.
200) اعراف / 197.
201) فاطر / 14.
202) مائده / 76.
203) عنكبوت / 17.
204) حج / 71.
205) الرحمن / 29.
206) فاطر / 15.
207) ابراهيم / 34.
208) الميزان / ج 19 / ص 102.
209) بقره / 214.
210) آل عمران / 142 ؛ الميزان / ج 4 / ص 30.
211) أطيب البيان / ج 2 / ص 405.
212) تفسير كبير / ج 6 / ص 21.
213) يوسف / 86.
214) قصص / 7.
215) تغابن / 15.
216) تغابن / 14.
217) محاضرات.
218) بقره / 151.
219) روح المعانى / ج 2 / ص 19 ؛ روح البيان / ج 1 / ص 255.
220) بقره / 257.
221) ابراهيم / 5.
222) ابراهيم / 1 ؛ تفسير موضوعى / ج 7 / ص 182.
223) شورى / 51.
224) صافات / 102.
225) نساء / 164.
226) بقره / 97 ؛ مبادى رسالت انبيا / ص 190.
227) نمونه / ج 1 / ص 128.
228) آل عمران / 33.
229) نمونه / ج 2 / ص 389.
230) اسراء / 3.
231) انبياء / 72 - 73.
232) صافات / 130 - 132.
233) ص / 44.
234) نمل / 15.
235) مريم / 30.
236) صافات / 120 - 122.
237) يوسف / 24.
238) اسراء / 1.