سؤال: با توجه به اين كه عرفان و اخلاق، معمولا با هم عنوان مى‏شوند، و گاهى جداگانه، آيا اين دو با هم فرق دارند، يا يكى هستند؟ پاسخ: اخلاق جمع خلق يا خلق در اصل به معنى خوى، سيرت، نهاد و اوصاف درونى است كه آثار آن به بيرون سرايت مى‏كند و در رفتار و گفتار انسان آشكار مى‏شود، و گاهى عوامل بيرونى در آن اثر دارند، و به طور كلى عوامل درونى و بيرون، تاثير متقابل نسبت‏به همديگر دارند . اخلاق در اسلام به معنى خودسازى است، كه براساس دو پايه تهذيب (پاك سازى) و علم و كمال (ارزش‏ها) پى ريزى شده و داراى ابعاد گوناگونى است، مانند: اخلاق معنوى، فرهنگى، فردى، اجتماعى، اقتصادى، نظامى ، سياسى و . . . و گاهى اخلاق را به اخلاق روحى و اخلاق عملى تقسيم مى‏كنند كه اولى به صفات روحى نظارت دارد و دومى ناظر به رفتار انسانى مى‏باشد . اما عرفان، بيشتر به معارف الهى مى‏نگرد، و آن هم نه از طريق علم و استدلال، بلكه از طريق شهود باطنى و درونى، يعنى قلب انسان بر اثر سير و سلوك آن چنان نورانى مى‏شود كه ديده حقيقت‏بينش گشوده مى‏گردد، و پرده‏هاى حجاب را برطرف مى‏سازد .

به عبارت روشن‏تر سير و سلوك درونى كه نوعى عرفان است، انسان را روز به روز به ذات پاك خدا نزديك‏تر مى‏كند، حجاب‏ها را كنار مى‏زند، و راه را براى وصول به حق هموار مى‏سازد . و سير وسلوك برونى، همان اخلاق است كه موجب تهذيب نفوس و ارتقاء در راستاى كمالات مى‏شود . نتيجه اين كه رابطه تنگاتنگ بين عرفان و اخلاق وجود دارد و هر كدام مكمل و ياور يكديگرند، اخلاق منهاى عرفان صحيح و مثبت، اخلاق كامل نيست، عرفان منهاى اخلاق، عرفان راستين نخواهد بود . عرفان نظرى راه و چاه، و عوامل ارتقاء و سقوط را نشان مى‏دهد، و روح انسان را براى پذيرش آن آماده مى‏سازد، و عرفان عملى، همان هدايت‏هاى عرفانى نظرى را در جهان عمل آشكار مى‏كند، و به پاك سازى و به سازى عينيت مى‏بخشد . از جهتى مى‏توان گفت عرفان مثبت مقدمه و نردبان وصول به اخلاق كامل انسانى است، و چراغ راه او است، و راه را براى حركت اخلاقى صاف مى‏كند، و از جهت ديگر مى‏توان گفت كه اخلاق نيك، عرفان را در مسير خود مى‏افكند، و پشتيبان و پشتوانه خوبى براى وصول به عرفان است . و نيز مى‏توان گفت كه عرفان داراى مراحلى است، چنان كه اخلاق نيز داراى مراحلى است، و مرحله‏هاى هر كدام از يكديگر جدا است، و در مجموع تكميل كننده همديگرند، مانند دو پر و بال براى پرنده كه به كمك هم به پرواز درمى‏آيد؟ بودن يكى بدون ديگرى، ناقص بوده و مانع پرواز است .