توصيف خداوند ويژه‏ى مخلصين‏

  «سبحان اللّه عمّا يصفون * إلاّ عباد اللّه المخلصين»(176) سرّ اين كه بندگان مخلص، حق توصيف خداوند را دارند و ديگران چنين حقى را ندارند، آن است كه خداوند اين‏ها را براى خود خالص كرده و هيچ موجودى غير از خدا در اين افراد سهمى ندارد و خداوند آن‏ها را بندگان مخلص معرفى كرده و خود را به آن‏ها شناسانده و غير خود را از يادشان برده، در نتيجه تنها خدا را مى‏شناسند و غير خدا را فراموش مى‏كنند. چنين افرادى اگر خداوند را توصيف كنند، به اوصافى وصف مى‏كنند كه لايق ساحت كبريايى اوست و اگر هم به زبان وصف كنند، هر چند الفاظ قاصر، و معانى آن‏ها محدود باشد، ليكن اعتراف مى‏كنند كه بيان بشر عاجز و قاصر است از اين كه او را توصيف كند؛ «لا أحصى ثناء عليك أنت كما أثنيت على نفسك».(177)

تمامى ستايش‏ها براى خداوند 

 «الحمد للّه ربّ العالمين» الف و لام در «الحمد» به معناى جنس يا استغراق است؛ يعنى تمامى حمدها براى خداست. زيرا حمد و ستايش در برابر زيبا و زيبايى انجام مى‏شود و مالك آن‏دو خداست. توضيح اين كه: از سويى خداوند آفرينش همه اشيا را به خود اسناد مى‏دهد؛ «ذلكم اللّه ربّكم خالق كلّ شى‏ء»(178) و از سوى ديگر خلقت تمامى آفريده‏ها را به زيبايى مى‏ستايد؛ «الّذى أحسن كلّ شى‏ء خلقه»(179) پس روشن شد كه تمامى كارهاى او زيباست. همچنين خداوند خودش را به دارنده‏ى بهترين نام‏ها مى‏ستايد؛ «و للّه الأسماء الحسنى فادعوه بها»(180). پس با توجه به اين كه تمامى افعال و اسماى الهى زيبا و نيكوست، تمامى ستايش‏ها نيز از آن اوست.(181)

تنها خداوند سزاوار ستايش

  همان گونه كه «الحمد للّه» دلالت مى‏كند بر اين كه ستوده‏اى جز خدا نيست، عقل نيز بر آن دلالت دارد و بيان آن به چند وجه ممكن است: الف - اگر خداى تعالى انگيزه‏ى انعام را در دل منعم نمى‏آفريد، هرگز انعام نمى‏كرد. پس در حقيقت منعم اصلى خدايى است كه اين انگيزه را آفريده است. ب - هر نعمتى از موجودات ممكن الوجود است و هر ممكن الوجودى به ايجاد حق، هستى يافته است؛ خواه در آغاز و خواه به واسطه. از اينجا نتيجه مى‏گيريم كه هر نعمتى از خداى تعالى است و اين معنا را به قول خود تأكيد مى‏كند؛ «و ما بكم من نعمة فمن اللّه».(182) حمد هيچ معنايى ندارد مگر ثنا بر انعام. پس چون انعامى نباشد مگر از خداى سبحان، پس ضرورى است كه هيچ كس سزاوار حمد نيست مگر خداوند متعال.(183)
 ثناگويان حقيقى خداوند

  حمد الهى نوعى توصيف حق متعال است كه جز مخلصين را ياراى آن نيست، آنان كه خداوند خالصشان كرده و آن‏ها را به كرامت و قرب خويش مخصوص ساخته است؛ «سبحان اللّه عمّا يصفون * إلاّ عباد اللّه المخلصين».(184) بدين جهت قرآن كريم، پرداختن به حمد خالص را فقط به پيامبران دستور مى‏دهد؛ «فقل الحمد للّه الّذى نجّينا من القوم الظّالمين»(185) و «الحمد للّه الّذى وهب لى على الكبر إسماعيل و إسحق»(186) و گاهى نيز آن را از زبان بهشتيان نقل مى‏كند؛ «و قالوا الحمد للّه الّذى أذهب عنّا الحزن»(187) و «آخر دعويهم أن الحمد للّه ربّ العالمين».(188) قابل توجه اين كه در غير موارد مزبور، اسناد حمد به ديگران همراه تسبيح است؛ «و إن من شى‏ء الاّ يسبّح بحمده»(189). زيرا ستايش در برابر زيبايى انجام مى‏گيرد و همگان از درك همه‏ى زيبايى‏هاى گفتارى و كردارى خداوند سبحان ناتوانند؛ «و لايحيطون به علماً».(190) پس حمد و ستايش آن‏ها به حوزه‏ى دركشان محدود مى‏شود. از اين رو، بايد آن را با تسبيح الهى توأم ذكر كنند تا خداوند را از محدوديت پيش گفته منزّه بدانند.(191)

155) لقمان / 25.
156) طه /50 ؛ محاضرات.
157) الميزان / ج 20 / 387.
158) فاطر 10.
159) الميزان / ج 17 / ص 23.
160) كشف الاسرار / ج 10 / ص 665.
161) آل عمران / 18.
162) نمونه / ج 2 / ص 346.
163) انعام / 19 ؛ تفسير كبير / ج 7 / ص 205.
164) اعراف / 54.
165) نجم / 42.
166) احقاف / 4.
167) بقره / 111.
168) تفسير موضوعى / ج 7 / ص 32.
169) عنكبوت / 41.
170) الميزان / ج 16 / ص 131.
171) بقره / 114.
172) بقره / 140.
173) نمونه / ج 5 / ص 185.
174) بقره / 256.
175) عنكبوت / 41 ؛ تفسير موضوعى / ج 11 / ص 134.
176) صافات / 159 - 160.
177) الميزان / ج 17 / ص 174.
178) غافر / 62.
179) سجده / 7.
180) طه / 8.
181) الميزان / ج 1 / ص 17.
182) نحل / 53.
183) تفسير كبير / ج 1 / ص 221.
184) صافات / 159 - 160.
185) مؤمنون / 28.
186) ابراهيم / 39.
187) فاطر / 34.
188) يونس / 10.
189) اسراء / 44.
190) طه / 110.
191) الميزان / ج 1 / ص 20.