أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. (44 بقره)آیا مردم را به نیكى دعوت كرده و خودتان را فراموش مى‏نمایید؟ با اینكه شما كتاب (آسمانى) را مى‏خوانید، آیا هیچ فكر نمى‏كنید؟گرچه روى سخن در آیات فوق همچون آیات قبل و بعد، به بنى اسرائیل است، ولى مسلما مفهوم آن گسترده است و دیگران را نیز شامل مى‏شود.دانشمندان یهود، قبل از بعثت پیامبر اسلام صلى اللَّه علیه و آله، مردم را به ایمان آوردن به آن حضرت دعوت مى‏كردند و بشارت ظهور حضرت را مى‏دادند، امّا هنگام ظهور، خودشان ایمان نیاوردند و حتّى بعضى از آنان به بستگان خود كه اسلام آورده بودند، توصیه مى‏كردند كه مسلمان بمانند، ولى خودشان اسلام نمى‏آوردند. (نمونه، ج 1، ص 214)

در روایات آمده است: دانشمندى كه دیگران را به بهشت دعوت كند، ولى خودش اهل جهنّم باشد، بزرگترین و سخت‏ترین حسرت‏ها را خواهد داشت. (بحار، ج 2، ص 37)) حقّ تلاوت، عمل است. امام صادق علیه السلام فرمود: «كونوا دعاة الناس باعمالكم و لا تكونوا دعاة بالسنتكم» (نور الثقلین، ج 1، ص 57) با اعمال خودتان مردم را دعوت كنید، نه تنها با گفتار.از حضرت على علیه السلام نقل شده است كه فرمود: سوگند كه من شما را به كارى دعوت نمى‏كنم، مگر آنكه خودم پیشگام باشم و از كارى نهى نمى‏كنم مگر آنكه خودم قبل از شما آن را ترك كرده باشم. (نهج البلاغه، خطبه 175)در نهج البلاغه آمده است: هر كس خود را امام دیگران قرار داد، ابتدا باید به تعلیم خود بپردازد. (نهج البلاغه، حكمت 73)

امام كاظم علیه السلام فرموده‏اند: «طوبى للعلماء بالفعل و ویل للعلماء بالقول» (بحار، ج 78، ص 299) درود بر عالمانى‏ كه به گفته خود عمل مى‏كنند و واى بر عالمانى كه فقط حرف مى‏زنند.

در روایات آمده است: دانشمندى كه دیگران را به بهشت دعوت كند، ولى خودش اهل جهنّم باشد، بزرگترین و سخت‏ترین حسرت‏ها را خواهد داشت

عالم بى‏عمل در قالب تمثیل‏:

الف) در قرآن: عالم بى‏عمل، الاغى است كه بار كتاب حمل مى‏كند، ولى خود از آن بهره‏اى نمى‏برد.( جمعه، 5)

ب) در روایات:

رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله: عالم بى‏عمل، مثل چراغى است كه خودش مى‏سوزد، ولى نورش به مردم مى‏رسد.( كنز العمّال، ح 29109)

رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله: عالم بى‏عمل، چون تیرانداز بدون كمان است.( بحار، ج 10، ص 100)

عیسى علیه السلام: عالم بى‏عمل، مثل چراغى است بر پشت‏بام كه اتاق‏ها تاریك‏اند. (بحار، ج 14، ص 309)

امام على علیه السلام: عالم بى‏عمل، چون درخت بى‏ثمر و گنجى است كه انفاق نشود.( غرر الحكم)

امام صادق علیه السلام: موعظه‏ى عالم بى‏عمل، چون باران بر روى سنگ است كه در دلها نفوذ نمى‏كند. (بحار، ج 2، ص 39)

ج) در كلام اندیشمندان:

عالم بى‏عمل:

ـ گرسنه‏اى است روى گنج خوابیده.

ـ تشنه‏اى است بر كنار آب و دریا.

ـ طبیبى است كه خود از درد مى‏نالد.

ـ بیمارى است كه دائماً نسخه درمان را مى‏خواند، ولى عمل نمى‏كند.

ـ منافقى است كه سخن و عملش یكى نیست.

ـ پیكرى است بى‏روح.

پیام‏های آیه:

1ـ آمران به معروف، باید خود عامل به معروف باشند. «تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ»

2ـ اگر مقدّمات فراموشى را خود فراهم كرده باشیم، معذور نیستیم. عذر آن فراموشكارى پذیرفته است كه بى‏تقصیر باشد. «تَنْسَوْنَ»، «تَتْلُونَ»

3ـ تلاوت كتاب آسمانى كافى نیست، تعقّل لازم است. «تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ»

4ـ خود فراموشى، نشانه‏ى بى‏خردى است. «أَ فَلا تَعْقِلُونَ»

آمنه اسفندیاری

منابع:

1-  تفسیر نورج1

2-  تفسیر نمونه ج1

3-  بحار، ج 2، ج10، ج14،ج78

4-  كنز العمّال، ح 29109

5-  نهج البلاغه، حكمت 73

6-  نهج البلاغه، خطبه 175

7-  نور الثقلین، ج 1، ص 57

8-  نهج البلاغه، كلام 49

9-  المنار، ج 2، ص 293