«قل هو اللّه أحد * اللّه الصّمد * لم يلد و لم يولد * و لم يكن له كفواً أحد» اين سوره خداوند متعال را به احديّت ذات و بازگشت ما سوى اللّه در تمامى حوايج وجودى‏اش به سوى او، و نيز به اين كه احدى، نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال شريك او نيست، مى‏ستايد و اين توحيد قرآنى، توحيدى است كه مختص به خود قرآن كريم است و تمامى معارف اصولى و فروعى و اخلاقى اسلام، بر اين اساس پى‏ريزى شده است. «أحد»: اين كلمه در مورد چيزى و كسى به كار مى‏رود كه قابل كثرت و تعدد نباشد؛ نه در خارج و نه در ذهن و اصولاً داخل اعداد نمى‏شود. «صمد»: اصل در معناى كلمه‏ى صمد، قصد كردن يا قصد كردن با اعتماد است. پس خداى تعالى سيّد و بزرگى است كه تمامى موجودات عالم در تمامى حوايجشان او را قصد مى‏كنند. وقتى خداوند متعال پديدآورنده‏ى همه‏ى عالم است و هر چيزى را كه داراى هستى است، خداوند به او داده است. بنا بر اين، هر چيزى كه نام «چيز» بر آن صادق باشد، در ذاتش و آثارش محتاج به خداست و در رفع نيازمندى‏هايش قصد مى‏كند. همچنان كه خودش فرمود: «ألا له الخلق و الأمر»(164) و نيز به طور مطلق فرمود: «و أنّ إلى ربّك المنتهى‏».(165) پس، در هر حاجتى كه در جهان تصوّر شود، خداى سبحان صمد و مقصد است. از اينجا روشن مى‏شود كه تعريف «صمد» با الف و لام، به منظور افاده‏ى حصر است؛ يعنى تنها خداوند متعال صمد على الاطلاق است.

برهان ناپذيرى شرك‏

  قرآن كريم به بت‏پرستان مى‏گويد: اگر مدّعى هستيد كه بت‏ها شايسته‏ى پرستش و عبادت هستند، برهانى بر معبود بودن آن‏ها بياوريد. برهانى كه يا به عقل محض استناد داشته باشد يا به نقل قطعى كه در كتابى از كتب انبياى پيشين نوشته شده باشد؛ «ائتونى بكتاب من قبل هذا أو أثارة من علم إن كنتم صادقين».(166) بنا بر اين، اگر نه خود مى‏توانيد برهان اقامه كنيد و نه وارث براهين گذشتگانيد، پس چرا اين‏ها را مى‏پرستيد؟ از اين رو، قرآن كريم دليل بر صحّت بت‏پرستى را از مشركان مى‏طلبد و مى‏فرمايد: «قل هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين»(167)؛ شما كه شرك را مى‏پذيريد، بر درست بودنش برهان اقامه كنيد، درحالى كه خداى سبحان برهانى براى شما نازل نكرده است؛ «ما أنزل اللّه بها من سلطان» دليل و حجت يقين‏آور را سلطان مى‏گويند. چون دليل بر شك و وهم و خيال و مظنّه مسلّط است. كسى كه دليل ندارد، گرفتار شك و وهم است.
 برهان براثر نورانى و روشن بودنش، شك و وهم را زير سلطه خود مى‏گيرد، چنانكه بر انسان مسلط مى‏شود و او را از شك‏زدگى نجات مى‏بخشد.(168)